Nghệ Thuật Tư Duy Rành Mạch

Rolf Dobelli, Die Kunst des klaren Denkens

Copyright ©2011 Carl Hanser Verlag, Munich/FRG

All rights reserved.

Published by Carl Hanser Verlag, Munich/FRG

Xuất bản theo hợp đồng nhượng quyền giữa

Carl Hanser Verlag GmbH & Co. KG và Nhã Nam

Bản quyền bản tiếng Việt © Công ty Văn hóa & Truyền thông Nhã Nam,

2016.

M

LỜI MỞ ĐẦU

ùa thu năm 2004, một ông trùm truyền thông ở châu Âu mời

tôi đến Munich tham dự sự kiện được miêu tả là một “cuộc

trao đổi thân mật của giới trí thức”. Tôi thì chưa bao giờ tự coi bản thân là

“trí thức” - tôi từng theo học kinh doanh, chuyên ngành này thực ra còn

khiến tôi trái ngược với một trí thức - thế nhưng tôi cũng đã viết được hai

cuốn tiểu thuyết, và tôi đoán rằng điều đó khiến mình được xem như đủ tư

cách khách mời.

Nassim Nicholas Taleb cũng có mặt ở đó. Ȃời điểm ấy, ông là một

thương gia Phố Wall chưa có tiếng tăm, một người đam mê triết học. Người

ta giới thiệu tôi là một chuyên gia về thời kỳ Khai sáng của Scotland và Anh

quốc, đặc biệt chuyên sâu về triết lý của David Hume. Hẳn nhiên, tôi đã bị

nhớ nhầm với ai đó. Dù rất đỗi ngạc nhiên, tôi vẫn nở nụ cười gượng gạo

với quan khách trong phòng, và cứ thế đáp lễ họ bằng sự im lặng như minh

chứng cho sự tinh thông triết học của mình. Ngay lập tức, Taleb kéo một

chiếc ghế trống và vỗ tay vào đó. Tôi liền ngồi xuống. Sau vài trao đổi qua

loa về Hume, may mà cuộc trò chuyện chuyển sang đề tài Phố Wall. Cả hai

đều kinh ngạc trước những sai lầm có hệ thống trong quá trình ra quyết

định của các CEO và lãnh đạo doanh nghiệp -không ngoại trừ cả hai chúng

tôi. Chúng tôi tán gẫu về thực tế rằng, ngẫm lại những sự việc không ngờ

tới hóa ra lại có khả năng xảy ra cao hơn nhiều những sự việc được định

sẵn, rồi cùng cười trước những lý do khiến các nhà đầu tư không chịu từ bỏ

cổ phiếu của họ khi chúng mất giá đến mức thấp hơn cả giá mua.

Sau sự kiện ấy, Taleb gửi cho tôi vài trang bản thảo quý báu của ông,

những trang mà tôi đã nhận xét và góp vài lời phê bình. Những trang sách

đó sau này đã trở thành một phần của tác phẩm bán chạy khắp toàn cầu của

ông, Ȃiên nga đen. Cuốn sách đã đưa Taleb gia nhập hàng ngũ các trí thức

tinh hoa. Cũng trong khoảng thời gian này, đam mê viết lách trong tôi lớn

dần lên, tôi bắt đầu đọc ngấu nghiến những cuốn sách và bài viết của các

nhà khoa học xã hội và khoa học nhận thức về các đề tài như “suy nghiệm và

thành kiến”, rồi tôi còn tăng cường trao đổi email với rất nhiều nhà nghiên

cứu cũng như đến thăm phòng thí nghiệm của họ. Tới năm 2009, tôi nhận

ra rằng, ngoài công việc của một tiểu thuyết gia, tôi còn trở thành một nhà

nghiên cứu tâm lý học nhận thức và xã hội học.

Việc không thể suy nghĩ thấu suốt, hay điều mà các chuyên gia gọi là

một “lỗi nhận thức”, là sự đi chệch có hệ thống khỏi logic - chệch khỏi cách

cư xử và tư duy tối ưu hợp tình hợp lý. Khi dùng từ “có hệ thống”, tôi muốn

nói đó không chỉ là những sai lầm thi thoảng mắc phải trong xét đoán, mà

là những sai lầm đều đặn, những rào cản đối với logic mà chúng ta vấp phải

hết lần này đến lần khác, những kiểu tư duy lặp đi lặp lại từ thế hệ này sang

thế hệ khác và kéo dài nhiều thế kỷ. Chẳng hạn như, chúng ta thường đánh

giá quá cao sự hiểu biết của chính mình chứ chẳng mấy khi đánh giá thấp

nó. Tương tự, nguy cơ đánh mất một thứ gì đó khiến chúng ta bị kích động

hơn nhiều so với khả năng kiếm được thứ tương tự. Khi ở bên cạnh những

người khác, chúng ta thường có xu hướng điều chỉnh cách cư xử của mình

cho phù hợp với cách cư xử của họ, chứ không phải ngược lại. Những câu

chuyện ngắn khiến chúng ta bỏ qua phân bố thống kê (tỷ lệ cơ bản) ẩn phía